Menu
PSİKOLOJİ

Zihnimizin arka sokakları: Tahminlerinizi tahmin edebilir misiniz?

Zihnimizin arka sokakları: Tahminlerinizi tahmin edebilir misiniz?
Yayınlanma Tarihi: 26.07.2015
Okunma Sayısı: 1412

Lütfen önce yakınınızdaki bir takvimden bugün ayın kaçı olduğuna bakın. Şimdi, size bir soru sormama izin verin. Sizce Birleşmiş Milletler’deki Afrikalı ülkelerin sayısı, bu rakamdan fazla mıdır, yoksa az mıdır? Peki bu ülkelerin sayısı sizce tam olarak kaçtır?

Tahmininizi yaptınız mı? Doğru cevabı merak edenler yazının en altında cevabı bulabilir. Ancak ortada bu sorunun cevabından daha şaşırtıcı bir şey var: yaptığınız tahminler, ayın hangi gününde olduğumuzdan etkilendi! Evet yanlış duymadınız, siz fark etmeseniz de cevabınız bu yazıyı ayın hangi gününde okuduğunuzdan etkilendi. Bunun sebebini, yukarıdaki soruyu sorarken “ilham aldığım” deneyden bahsederek inceleyelim.

Psikolojinin klasiklerinden biri haline gelmiş bu deneyde, psikologlar Amos Tversky ve Daniel Kahneman, deney katılımcılarından, çevrildiğinde 0 ila 100 arasındaki sayılardan birine rastgele denk gelen bir şans çarkını çevirmelerini istemişler. Her katılımcı çarkı çevirmiş ve çark rastgele bir rakamda durmuş. Ya da şöyle söyleyelim, katılımcıların rastgele olduğunu düşündüğü bir rakamda durmuş. Çünkü araştırmacılar deney icabı çarkı her katılımcı için rastgele bir şekilde ya 10 ya da 65 sayılarında duracak şekilde ayarlamış.

Bundan sonra olanlar ise yazımızın başında olanlara oldukça benzer. Bundan sonra deneyi yapanlar, katılımcılara, benim size yukarıda sorduğuma oldukça benzer iki soruyu, aynı sırayla sormuşlar. 1 – “Sizce Afrika ülkelerinin BM’deki yüzdesi bu sayıdan fazla mıdır, yoksa az mıdır?” (Yani katılımcıya çarkta 65 geldiyse, %65’ten fazla mı az mı olduğu soruluyor) 2 – “Afrika ülkelerinin BM’deki yüzdesi sizce kaçtır?”

Deney sonuçlar incelendiğinde, şans çarkında 10 rakamı denk gelen katılımcıların Afrikalı ülkelerin BM’deki yüzdesine dair tahminlerinin ortalaması % 25 olurken, 65 rakamı denk gelenlerin % 45 olmuş! Yani tahminde bulunmadan önce, tamamen ilgisiz ve rastgele bir başka rakamı duyan/düşünen katılımcıların tahminleri, bu rakamlardan şaşırtıcı derecede etkilenmiş! Üstelik deneyi yapanlar, doğru cevaplara karşılık verecekleri ödülü artırsalar da, bu rastgele rakamların etkisi devam etmiş. İşte sizin tahminlerinizin ayın hangi gününde olduğumuzdan etkilendiğini iddia ederken, bu araştırmadan (ve takiben yapılan onlarcasından) cesaret aldım.

Tversky ve Kahneman’ın, ve başka birçok bilim insanının, bu olguya verdiği ismin adı, “zincir atma etkisi”. Sayısal bir tahminde bulunmadan önce duyduğumuz bir rakam, zihnimize “zincir atıyor” ve biz fark etmeden bu sayıdan etkileniyoruz – üstelik bunun için herhangi geçerli veya mantıklı bir sebep yokken. Araştırmacılara göre zincir atma etkisi, kararlarımızı ve düşüncelerimiz etkileyen, genellikle fark etmediğimiz, çoğu zaman işimize yarayan ancak bazen de bizi yanlış yönlendiren zihinsel kısa yollardan, arka sokaklardan sadece biri!

Peki sizce zincir atma etkisi sadece çok önemsemediğimiz veya bilgili olmadığımız konularda gerçekleşen, önemsiz bir olgu mudur? Yoksa mesela, bir konunun uzmanları da, konularında yaptıkları bir tahminde zincir atma etkisinden etkilenebilir mi? Ya da herkes zincir atma etkisinden eşit miktarda mı etkilenir? Doğru cevaba konulan ödül çok büyük olduğunda, zincir atma etkisi azalır mı?

Bu deneyi takiben yapılan birçok deneyin, bu sorulardan en azından bazılarına cevap verme doğrultusunda yol kat ettiğini söyleyebiliriz. İleriki yazılarda hem bu diğer araştırmalardan, hem de zihnimizin diğer karanlık arka sokaklarından bahsedeceğiz.

Afrikalı ülkelerin BM’deki yüzdesi: % 27,98

Kaynak:


Furnham, A. & Boo, H. C. (2011). A literatüre review of the anchoring effect. The Journal of Socio-Economics, 40, 35 – 42.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Penguin.

Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185, 1124 – 1131.


Etiketler
Onay Bekleyenler 0
Yorumlar 0
Yorum Yapmak için Üye Girişi yapınız.
Uzmanın Sitedeki Foto Galerileri (Toplam kez okundu)
Uzmanın Sitedeki Yazıları (Toplam kez okundu)