Menu
PSİKOLOJİ

İrademiz sınırlı mıdır?

İrademiz sınırlı mıdır?
Yayınlanma Tarihi: 05.06.2015
Okunma Sayısı: 4297

En sevdiğimiz dizinin bir bölümünü daha izlemek yerine artık uyumamız lazım. Ya da belki kilo vermek istiyoruz ama önümüzdeki çikolata oldukça cazip gözüküyor. Ya da belki kızdığımız bir arkadaşımıza, telefonu en sinirli olduğumuz anda açmamamız gerekiyor. Doğrusu ve yanlışıyla, düşünce, duygu ve davranışlarımızı değiştirmeye çalışmak, günlük hayatımızın bir parçası. Peki, ne zaman kendimizi kontrol etmekte başarılı oluruz? Önümüzdeki birkaç yazı boyunca bu konuyu tartışacağız ve bu sorulara psikoloji araştırmalarının ışığında cevap arayacağız.

Bazı araştırmacılara göre, kendini kontrol edebilme yeteneği, sınırlı bir enerji havuzuna benziyor. Kendimizi kontrol etmek için çaba harcadığımızda, bu enerjiyi azaltıyoruz ve hemen sonra gelen bir başka çabamızda başarısız olma olasılığımız artıyor – tabii eğer havuzun tekrar dolmasına imkan/zaman vermezsek. Yani belki de çikolatayı yemeye direndiğimizde, diziyi izlemeye daha yatkın oluyoruz! Bir grup Amerikalı araştırmacının yaptığı, bu düşünceyi test eden ünlü bir araştırmayı inceleyerek başlayalım.

Araştırmada, bir grup üniversite öğrencisinden, üzücü bir videoyu izlerken, videoyla alakalı hislerini kontrol etmeye çalışmaları, bir başka gruptan ise videoyu bunu yapmadan, sadece izlemeleri istenmiş. Sonrasında tüm bu katılımcılardan, yorucu bir el egzersizini, yapabildikleri kadar uzun süre yapmaları istenmiş. Videoyu izlerken duygularını kontrol etmeye çalışan öğrenciler, el egzersizini diğerlerinden ortalamada daha az sürdürebilmişler! Bu, iradenin gerçekten de sınırlı bir havuz gibi çalıştığını destekleyen bir bulgu. Peki sadece duygularımızı mı kontrol etmeye çalışırız? Hayır, bir sonraki deney de bununla alakalı.

Bir sonraki deneyde, öğrencilerden duygularını değil, düşüncelerini kontrol etmeleri istenmiş. Öğrencilerden akıllarından geçenleri anlattıkları bir yazı yazmaları, ancak yazarken rastgele bir kavram hakkında (“bir kutup ayısı”) düşünmemeye çalışmaları istenmiş; başka bir grup öğrenciden ise sadece yazmaları istenmiş. Daha sonra tüm öğrencilerden, imkânsız derecede zor bir kelime bulmacasını, dayanabildikleri kadar çözmeye çalışmaları istenmiş. Burada da düşüncelerini kontrol etmeye çalışan öğrencilerin, diğerlerine kıyasla kelime bulmacasını çözmeye çalışmaktan daha çabuk vazgeçtiği görülmüş. Üstelik araştırmacılar bir deney daha yaparak, düşüncelerini kontrol etmeye çalışan deney katılımcılarının, sonrasında komik bir video izlerken, araştırmacıların tembihinin aksine duygularını kontrol etmekte ve saklamakta daha zorlandığını görmüş. Yani düşünceleri kontrol etmenin de bu ortak havuzdan tüketip, sonrasındaki benzer davranışları zorlaştırdığı tespit edilmiş!

Bu araştırmalar gerçekten de iradenin, sınırlı bir havuz gibi işlediği fikrini destekliyor. Sizin kendi hayatınızda böyle deneyimleriniz oldu mu? Kendinizi bir konuda kontrol etmeye çalıştığınız, fakat başka bir konuda bunu yapamadığınız bir durum hatırlıyor musunuz?

Ancak tabii ki tek araştırma bize iradenin tabiatı hakkında ihtiyacımız olan tüm bilgileri veremez. Bu konuda sorulabilecek daha çok soru var. İrade her kişide, her zaman, her durumda böyle mi işler? Ya da, kısa vadede “şarjı biten” bu kontrol yeteneği, uzun vadede kullanıldıkça bir kas gibi gelişir mi? Hangi durumlarda bu enerji daha fazla, hangi durumlarda daha azdır? Gün içinde ne gibi davranışlar bu havuzu yeniler? Herkesin bu konudaki kapasitesi aynı mıdır? Bu havuzu kullanan başka zihinsel aktiviteler var mıdır? Bu enerjimizin tükendiğini nasıl anlayabiliriz?

Bu soruların en azından bir kısmını, başka araştırmalar vasıtasıyla gelecek yazılarda inceleyecek ve iradenin nasıl işlediğiyle alakalı daha etraflı bir bilgiye sahip olmaya çalışacağız.

Kaynak:

Baumeister, R. F. (2014). Self-regulation, ego depletion, and inhibition. Neuropsychologia, 65, 313 – 319.

Muraven, M.,Tice, D. M., & Baumeister, R. F. (1998). Self-control as a limited resource: regulatory depletion patterns. Journal of Personality and Social Psychology, 74, 774 – 789.

Etiketler
Onay Bekleyenler 0
Yorumlar 0
Yorum Yapmak için Üye Girişi yapınız.
Uzmanın Sitedeki Foto Galerileri (Toplam kez okundu)
Uzmanın Sitedeki Yazıları (Toplam kez okundu)